foto1

Nieuws

Er is dringend behoefte aan nieuwe Luthers, moedige dwarsliggers

De machten van goed en kwaad zijn allerminst verdwenen

Honderden belangstellenden bezochten onlangs de startbijeenkomst voor de viering van vijfhonderd jaar Reformatie, een jubileum dat in de hele wereld nog een jaar lang zal worden uitgesponnen. In Amsterdam lieten Nederlandse kerkleiders zien dat vijf eeuwen na Luther de soep van de verdeeldheid minder heet wordt opgediend; ze spraken zelfs voorzichtig over nieuwe eenheid.

Nuchtere beschouwers weten dat zoiets een illusie is. Rome houdt immers vast aan hiërarchie, aan een magische benadering van priesterschap en sacramenten en aan een op veel terreinen conservatieve ethiek terwijl de Reformatie (althans in de meeste kerken) voor democratie kiest, voor rationele theologie en een meer open morele benadering. Mede dankzij Luther valt er gelukkig veel te kiezen en is oecumene ‘verzoende verscheidenheid’.

Seculiere oren

Veel spannender dan vertoon van oecumenische vriendelijkheid is de vraag of Luther ook mensen buiten de kerken nog iets te zeggen heeft. In de tijd van de Hervorming was de kerk nog bijna monopolist op cultureel en communicatief terrein. Vandaag vormt het christendom in veel Europese landen een slinkende minderheid. Van de weeromstuit raken Europese kerken naar binnen gekeerd en doen ze te weinig om hun waardevolle boodschap ook voor seculiere oren verstaanbaar te maken.

Hoe zouden Luthers ontdekkingen vertaald kunnen worden voor een ontkerkelijkte samenleving? Lees mee met een gedachte-experiment: Luther door een seculiere bril, voor onkerkelijke oren. De Reformatie begon met verontwaardiging over de ‘aflaat’. Dat was in die tijd een wijd vertakt systeem van uitbuiting, waarin de angst van mensen (voor een hiernamaals) werd geëxploiteerd. Is de aflaat ondertussen helemaal verdwenen? Dat lijkt maar zo. Vandaag zijn er andere machtscentra van waaruit ten eigen bate op onze gevoelens wordt ingespeeld. Nu zijn het niet de kerken maar politici, de financiële sector en slimme ondernemers in de medicijnen- en voedingsmiddelenindustrie die menselijke zorgen, onzekerheid – en hebzucht – genadeloos weten uit te buiten. En zelfs onze zo onkreukbare rechterlijke macht maakt nog regelmatig gebruik van het aflaatmechanisme: wie veel geld heeft kan ‘een deal maken’ om aan zijn gerechte straf te ontkomen.

Luther herontdekte in de Bijbel een boodschap van rechtvaardiging en waardigheid zonder prijskaartje. Ieder mens wordt geboren om te mogen zijn wie hij is, hoeft zijn heil – noem het geluk – niet angstvallig te verdienen maar mag dat ontvangen, gratis en voor niets. Dat uitgangspunt kan in deze tijd bescherming bieden tegen stress en legt dynamiet onder elke op verdienstelijkheid, prestatie – en zelfredzaamheid – gerichte levensovertuiging, of die nu kerkelijk, anders-religieus of seculier is uitgedost. Wie de consequenties van Luthers boodschap op zich laat inwerken, gaat anders denken over leven in vrijheid.

Actuele boodschap

Luther ervoer het leven als een voortdurend kiezen tussen God en duivel. Dat komt op mensen van nu over als een achterhaalde obsessie – totdat we beseffen dat met de afwijzing van oude symbolen de machten van goed en kwaad allesbehalve verdwenen zijn. Vijfhonderd jaar na Luther is de kern van zijn boodschap daarom voor iedereen akelig actueel. En mogen we blijven uitzien naar navolgers-in-zijn-spoor. In en buiten de kerk is dringend vraag naar nieuwe Luthers, moedige dwarsliggers, klokkenluiders en hervormers, die hedendaagse duivels helpen ontmaskeren en uitdrijven.

Dit artikel van Kees Tinga (protestants theoloog) verscheen op 10 november 2016 in dagblad Trouw

Copyright © 2017, RvkArnhem