foto1

Nieuws

Verslag van de conferentie ‘De toekomst van het Christendom’ bij het 70-jarig bestaan van de Raad van Kerken Arnhem

Op vrijdag 23 november vond in de Walburgiskerk een conferentie plaats over de toekomst van het Christendom. Ruim zeventig mensen woonden deze conferentie bij waar vier inleiders vanuit hun eigen achtergrond de toekomst van het christendom belichtten.

Als eerste kreeg emeritus Prof. Dr. Hijme Stoffels, die Godsdienstsociologie doceerde aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, het woord. Hij gaf een globale schets van de kerkelijke ontwikkelingen in post-christelijk Nederland die soms de associatie wekken van een zinkend schip: ten onrechte, meent Hijme Stoffels, omdat er geen sprake is van één vaartuig maar van diverse, waarvan sommige wel blijven drijven en andere zelfs gloednieuw zijn. Een grote diversiteit in ontwikkeling dus.

In 1850 werd Nederland door Alphonse Esquiros nog omschreven als ‘één van de godsdienstigste landen ter wereld’ , al merkte Multatuli daarbij op, dat hier heel veel gewoonte bij kwam kijken, omdat ‘men toch iets weezen moest’. Momenteel is nog maar een kwart van de bevolking kerkelijk in Nederland; wereldwijd neemt het aantal gelovigen overigens toe. De ontkerkelijking hier gaat nog door: 700 van de 2200 PKN kerken zullen sluiten, hetzelfde geldt voor 1000 van de 1500 RK kerken.

Terwijl de vrijzinnige kerken, bijvoorbeeld de Remonstrantse Broederschap, tussen 1900-2018 een vrije val hebben gemaakt, zie je aan de behoudende kant, bijvoorbeeld bij de orthodox-gereformeerde kerken, nog steeds een grote groei. Ook aan de Pinkstergemeente verwante kerkgenootschappen zoals de DoorBrekers groeien enorm hard. Wat maakt hen zo aantrekkelijk? Het is een moderne kerk, zelfbewust met een simpele evangelische boodschap.

De situatie in Arnhem wijkt niet af van de bovengeschetste ontwikkeling: de traditionele volkskerken (PKN en RK) doen het slecht, de reformatorische kerken bloeien. Ook de migrantenkerken vertonen groei. Daarnaast zie je een aantal nieuwe initiatieven zoals het Stadsklooster, Leef Arnhem en de Pop Up kerk. Deze nieuwe kerken zullen de teruggang niet kunnen/willen opvangen. Ook meditatie en yoga verdienen een plek onder de nieuwe initiatieven.

Wat is het algemene beeld:

- Neergang van de traditionele volkskerken

- Ook vrijzinnige kerken hebben het moeilijk

- Orthodoxe kerken doen het goed

- Nieuwe initiatieven bieden geen soelaas voor de teruggang

- Globalisering en uitwaaiering van religiositeit en spiritualiteit

- Geloven is een individuele keuzemogelijkheid geworden.

Als we een blik in de toekomst werpen zien we de volgende ontwikkelingen:

- De volkskerk verdwijnt langzaam uit beeld

- Kleine, soms bloeiende, soms kwijnende, geloofsgemeenschappen

- Enkele succesvolle grote geloofsgemeenschappen

- Oecumene en enthousiasme ter rechterzijde

- Ongebonden interesse in religie en spiritualiteit.

 

Pater van Kilsdonk placht in zijn tijd op te merken: ‘De toestand van de officiële kerken is ernstig maar niet hopeloos.’ Met deze opmerking besloot Hijme Stoffels zijn betoog.

 

Vervolgens kwam Anne Stael, eigenaar van het bedrijf ‘Zingeving en zakelijkheid’ aan het woord. In haar werk ondersteunt zij mensen en organisaties bij hun zingevingsvragen.

Wat is de grond waarop zij haar inleiding stoelt?

- Ze is ervaringsdeskundige: als kind bad ze, ook voor Jozef.

- Ze kent onbegrijpelijkheden: wat is de Drie-eenheid, waarom mag je wel of niet ter communie?

- Ze is als mens op zoek naar heelheid versus beperktheid.

Kortom, ze beschouwt zichzelf als net zo deskundig als ieder van de aanwezigen. In de maatschappij zijn diverse voorbeelden van het zoeken naar zingeving aan te wijzen, bijvoorbeeld de toenemende populariteit van kloosters en pelgrimage. Organisaties denken na over hoe ze goed om kunnen gaan met hun werknemers, hoe ze maatschappelijk van betekenis kunnen zijn: Supermarkt Plus wil bijvoorbeeld diversiteit binnen het personeelsbestand realiseren. Het ministerie van VWS heeft 35 miljoen euro beschikbaar gesteld voor het aanstellen van geestelijk verzorgers. Wat is het antwoord van de kerken op deze vragen naar zingeving? Tot haar spijt ziet Anne bij de kerken geen adequate, uitnodigende reactie. Websites van kerken zijn vaak een beetje klungelig en saai. Kerken moeten hun boodschap vanuit een volwassen houding naar voren brengen en daarbij aansluiten bij het dagelijkse leven van mensen.

Anne geeft tot slot een ABC:

A aandacht maak alles mooier

B bewustwording van wat je buiten je eigen cocon kan doen

C kosmisch bewustzijn ontwikkelen: we zijn een kruimel op de rok van het universum. Het gezang ‘Zo was het in den beginne, zo zij het thans en voor immer’ maakt nederig en geeft ons oog voor de lange termijn.

 

Na de pauze gaf Ernst Terpstra, natuurwetenschapper en priester (van de Christengemeenschap Nederland en Vlaanderen), een persoonlijk verslag van zijn religieuze zoektocht en ontwikkeling. Hij komt vanuit gereformeerd synodale hoek en is dankbaar voor dit fundament. Omdat hij de wereld en de mensen wilde leren begrijpen ging hij sterrenkunde studeren, daar heeft hij goed zintuigelijk waarnemen geleerd. Tijdens zijn studententijd maakte hij kennis met Krishnamurti en het Zenboeddhisme. De PKN had hij toen al verlaten. Door meditatie leerde hij zijn zintuigelijke waarneming uit te breiden met een zintuig voor waarheid in zichzelf. Biografische ontwikkelingen zorgden voor opening van zijn binnenkant waardoor hij Christus ontmoette. Hij ging lezen over verschillende bijna-dood ervaringen van mensen uit diverse godsdiensten: overeenkomstige elementen in dit soort ervaringen zijn licht, liefde, vrede, je gekend weten, genezende kracht, moed om verder te leven en bereidheid om te geven of iets te offeren. Deze ervaringen hebben een grote werkelijkheidswaarde. Zijn eigen ervaringen op dit gebied hebben bewerkt, dat hij beter de waarheid kan inzien van deze getuigenissen over en van Christus. Ernst Terpstra besloot om zichzelf in vrijheid in dienst te stellen van de genezende kracht die van Christus uitgaat en priester te worden binnen de Christengemeenschap die 100 jaar geleden in Zwitserland is gesticht. Als priester mag hij de zeven sacramenten toedienen.

Over de toekomst van het christendom merkte hij op, dat het christendom nog heel jong is, het heeft nog een lange toekomst voor zich. Maar het is ook al oud geworden door institutionalisering: de toekomst ligt in voortdurend vernieuwen waarbij de bron van de vernieuwing de werkzaamheid van de levende Christus is. Christus is er voor alle mensen; gemeenschappen waarvan de leden de Christus in zich voelen mogen zich verenigd voelen in één kerk. De toekomst van het christendom is ongelijk aan de toekomst van de kerk maar is onlosmakelijk verbonden met de toekomst van de menselijkheid. Christus is de stamziel van de menselijkheid. De kern van Pinksteren is dan ook datgene tot leven te wekken dat geen grenzen stelt tussen mensen.

Vraag uit de zaal: ‘Moet je in een diepe crisis verkeren om Christus te kunnen ervaren?’

Antwoord: ‘Dat is moeilijk voor een ander te zeggen. Ik weet, dat veel Christus ervaringen in een crisis optreden maar het kan ook gebeuren tijdens de eucharistie of in een gesprek.’

Vraag uit de zaal: ‘Heeft u een theologische opleiding nodig gehad om de eucharistie te mogen vieren?’

Antwoord: ‘Zo heb ik dat niet gezegd, ik heb een driejarige opleiding gedaan om de sacramenten te mogen toedienen.’

 

Merel Groeneveld lichtte vervolgens haar onderzoek binnen twee migrantenkerken toe. Zij heeft in het kader van haar master ‘Religie en samenleving’ onderzocht hoe christelijke migrantengemeenschappen jongeren aan zich weten te binden. Over de 3e generatie migrantenjongeren is weinig bekend en wat er bekend is betreft vooral islamitische jongeren. Uit contact met de Syrisch Katholieke Kerk werd duidelijk dat daar een jongere generatie aanwezig is i.t.t. veel traditionele kerken. Merel heeft nader onderzoek gedaan binnen de Armeens-Apostolische Kerk en de Evangelische Broedergemeenschap. Zij heeft jongeren gevraagd naar hun redenen om naar de kerk te gaan.

Binnen de Armeense gemeenschap werden de volgende motieven genoemd:

- Vanuit traditie

- Om familie te ontmoeten

- Vanwege taalproblemen binnen Armeense kerk gaan jongeren die Arabisch spreken soms naar de Koptische kerk

Merel is nog bezig met onderzoek onder jongeren die niet naar de kerk gaan. Het bestuur van de Armeense kerk heeft Merel gevraagd hun te helpen om jongeren te trekken, dus ook voor hen is het moeilijk om jongeren te bereiken.

Bij de Evangelische Broedergemeenschap klonk een somber geluid: er komen steeds minder jongeren naar hun kerk, soms gaan ze wel naar andere kerken. Merels conclusie luidde vooralsnog, dat er geen steun is voor de gedachte dat migrantenkerken wèl jongeren aan zich weten te binden.

Vraag uit de zaal: `’ Ga je ook nog onderzoek doen binnen de traditionele kerken?’

Antwoord: Merel heeft wel met predikanten gesproken over mogelijkheden tot verbinding op thema’s, bijvoorbeeld op thema Eenzaamheid, maar niet op liturgisch gebied. Er is wel onderzoek nodig naar wat jongeren bezighoudt.

Vraag uit de zaal: ‘Culturen botsen vaak, ook in kerken, kunt u daar iets over zeggen?’

Antwoord: ‘Hebt u dat zelf meegemaakt?’ ‘Ja, bijvoorbeeld wel andere beleving van de eucharistie binnen de katholieke kerk.’

Merel: ‘Het hoeft niet te botsen, neem het voorbeeld van het Armeense meisje dat zich binnen de Koptische kerk thuis voelt.’

 

Na de theepauze was er gelegenheid om vragen te stellen en met elkaar in gesprek te gaan.

Er kwam een aanvulling uit de zaal op de inleiding van Merel Groeneveld: ‘In Arnhem bestaat het netwerk Arnhemse Wereldvrouwen; dit is een netwerk van vrouwen voor interreligieuze ontmoetingen. Het valt me altijd op hoe onbevangen dit netwerk functioneert, het is een inspirerend voorbeeld hoe vrouwen met elkaar zingen en in gesprek gaan. De ontmoeting met de ander verdiept het eigen geloof, dit alles buiten de gevestigde kerken’.

Vraag aan Hijme Stoffels: ‘U zei,: “We trekken de lijntjes gewoon door naar de toekomst”. Maar er zijn veel mensen met weerstand de kerk uitgegaan, terwijl de nieuwe generatie meer neutraal tegenover de kerk staat. Zou dat geen ander beeld kunnen geven?’

Antwoord: ‘Ja, er komen mogelijk nieuwe vormen van religieuze gemeenschappen, deels vanuit het buitenland. Dus naast de grote trend zie je ook kleine ontwikkelingen die misschien wel veel interessanter zijn. De toekomst blijft moeilijk te voorspellen, trends kunnen ook ombuigen.’

Vraag aan alle inleiders: ‘We leven in een geïndividualiseerde maatschappij, mensen willen zich sterk neerzetten. Daarnaast ook aandacht voor spirituele ontwikkeling. Er ontstaat een nieuw wij-gevoel zonder dat men zich wil binden aan een kerk, hoe ziet u dit?’

Antwoord Anne Stael: ‘Ja, ik zie bijvoorbeeld veel initiatieven op gebied van duurzaamheid en zorg voor elkaar van kortdurende aard.’

Antwoord Hijme Stoffels: ‘Ja, ik zie ook kortdurende, resultaatgerichte verbindingen waar organisaties ook op inspelen, bijvoorbeeld de Stichting Present.’

Vraag aan de Raad van Kerken Arnhem: ‘ We worden vandaag door jullie getrakteerd op een momentopname van de situatie in Arnhem, wat gaat de Raad hiermee doen?’

Antwoord van Johannes Kon: ‘We laten dit bezinken en aanstaande dinsdag in de Algemene Vergadering van de Raad zal deze vraag aan de orde komen.’

Vraag aan alle inleiders: ‘In Ede zie je sterk groeiende evangelische kerken , o.a. de Schuilplaats; deze heeft zich als waarnemer bij de Raad van Kerken Ede aangesloten. Hoe kunnen wij als traditionele kerken het gesprek voeren met deze kerken?’

Antwoord Hijme Stofels: ‘Samenwerking zoeken met andere organisaties is nodig en daarbij oecumenisch denken en handelen voorop stellen, dus over verschillen heenstappen en van elkaar leren. Kwantiteit is overigens niet het enige succes criterium: de Remonstranten hebben hun kinderen opgevoed tot zelfstandig denkende mensen.’

Antwoord van Merel Groeneveld: ‘Heineken heeft een interessant project op het gebied van zingeving, leer van anderen.’

Vraag aan Anne Stael: ‘Juist de orthodoxe gemeenschappen die vasthouden aan de boodschap van Christus die al 2000 jaar bestaat groeien. Moet je deze boodschap niet onverkort overeind houden, dus liever niet commercialiseren?’

Antwoord Anne Stael: ‘Het is jammer als je deze boodschap zo brengt dat hij niet verstaan wordt. Sluit aan bij wat er leeft en blijf daarin trouw aan jezelf.’

Antwoord Hijme Stoffels: ‘De groei van de orthodoxe kerken en die van de evangelische kerken hebben een uiteenlopende verklaring: bij de eersten ligt de nadruk op jezelf overgeven aan de traditie, bij de laatsten op de persoonlijke beleving. Gemeen hebben ze het directe en vitale appèl dat er op je gedaan wordt: als je niet zó handelt ga je verloren.’

Vraag aan alle inleiders: ‘Veel gemeenteleden verzuchten dat de kerken geen jeugd hebben. Kijken we niet teveel naar wat er niet is? Er komen ook weer mensen terug die een tijd de kerk de rug hadden toegekeerd.’

Antwoord: Ja, we moeten niet steeds kijken naar wat er niet is maar accepteren hoe de situatie nu is en oog hebben voor alle goede projecten die er zijn en daarin investeren. Een aantal jongeren maakt bijvoorbeeld wel gebruik van de Stilteruimte bij Rozet.’

Vraag aan Hijme Stoffels: ‘Hoe kan het dat orthodoxie mensen bindt terwijl de katholiek-orthodoxe groep juist veel mensen heeft weggejaagd?’

Antwoord Hijme Stoffels: ‘Sinds Vaticanum II is in Nederland de katholieke orthodoxie begonnen, dus nadat eerst de deuren van de kerk open waren gezet en mensen ruimte werd gegeven hun eigen verantwoordelijkheid te dragen. Als je dan weer met orhodoxie aankomt, dan slikken de mensen dat niet meer.’

Uit de zaal vult iemand aan, dat in de Martinuskerk heel wat jongeren komen, juist ook uit migrantengroepen.

Ernst Terpstra komt terug op een eerder gestelde vraag over een te somber toekomstbeeld: ‘Ik hoop, dat mensen weer terugkomen en daarmee op een later moment ook jongeren. De manier waarop wij gemeenschap willen zijn wordt voor mensen vaak op latere leeftijd van belang. Nodig is om authentiek te zijn, jongeren zijn misschien wel religieuzer dan twintig jaar geleden. Ik heb wel vertrouwen in de jongeren, en daarmee in de toekomst’.

 

Johannes Kon sloot hiermee de conferentie af.

(Tekst: Trees Bartelds)

Copyright © 2019, RvkArnhem